Test na prawa pracownika: umowa, urlop, wypowiedzenie
Trzy działy: co decyduje o tym, że masz stosunek pracy, ile czasu i urlopu Ci przysługuje, oraz co zrobić, gdy dochodzi do sporu. Sporo tu rzeczy, które zmieniły się w ostatnich dwóch latach.
Pytania oparte na Kodeksie pracy wraz z nowelizacjami, sam tekst jednolity z 2025 roku już nie wystarcza.
Każde pytanie ma wyjaśnienie, także wtedy, gdy odpowiedź była trafna.
Test przedstawia stan prawny, nie zastępuje porady w Twojej sprawie.
Wersja do druku z kluczem jest na dole strony.
Twój wynik testu
Chcesz sprawdzić się jeszcze raz? Wersja trudniejsza ma więcej pytań i szczegółowe wyjaśnienia.
Odpowiedzi i wyjaśnienia
Test przedstawia stan prawny i nie jest poradą prawną w konkretnej sprawie. Bezpłatne porady z zakresu prawa pracy udziela Państwowa Inspekcja Pracy.
Sprawdź inne testy
Testy z wiedzy praktycznej: za darmo, bez rejestracji, z wyjaśnieniami.
Nazwa umowy nie decyduje o niczym
To najważniejsze zdanie w całym prawie pracy i jednocześnie
najczęściej lekceważone. Kodeks mówi wprost: zatrudnienie w warunkach
stosunku pracy jest stosunkiem pracy, bez względu na
nazwę zawartej przez strony umowy. Osobny przepis zakazuje
zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu tych samych
warunków wykonywania pracy.
Warunki są trzy: praca określonego rodzaju, wykonywana
pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i czasie
przez niego wyznaczonym. Zgoda pracownika niczego tu nie zmienia:
przepisu nie da się wyłączyć umową.
Od lipca 2026 stoi za tym realny mechanizm
Dotąd osoba na „umowie śmieciowej” musiała sama pozwać pracodawcę
o ustalenie istnienia stosunku pracy. Od 8 lipca 2026 roku okręgowy
inspektor pracy może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku
pracy. Od decyzji przysługuje odwołanie do sądu pracy, a sąd ma
rozpoznać taką sprawę w przyspieszonym trybie.
To zmiana, której nie ma jeszcze w większości poradników, a przenosi ona
ciężar postępowania z pracownika na organ państwowy.
Czego pracodawca nie może żądać od kandydata
Lista danych, których pracodawca może żądać od osoby ubiegającej
się o zatrudnienie, jest zamknięta: imię i nazwisko, data urodzenia,
dane kontaktowe, a także wykształcenie, kwalifikacje i przebieg zatrudnienia, te trzy tylko wtedy, gdy są niezbędne na danym stanowisku.
Poza tą listą jest wszystko inne, w szczególności numer PESEL,
o który pracodawca może poprosić dopiero po zatrudnieniu.
Zaświadczenia o niekaralności wolno żądać tylko wtedy, gdy pozwala na to
odrębny przepis: na przykład przy pracy z dziećmi.
Nowość z końca 2025 roku: kandydat otrzymuje od pracodawcy
informację o wynagrodzeniu na stanowisku, o które się ubiega. Nie
trzeba o nią prosić.
Terminy, po których roszczenie przepada
- 21 dni na odwołanie od wypowiedzenia do sądu pracy,
liczone od doręczenia pisma. Ten sam termin dotyczy żądania przywrócenia
do pracy i odszkodowania. - Okresy wypowiedzenia zależą wyłącznie od stażu u danego
pracodawcy: 2 tygodnie poniżej pół roku, 1 miesiąc od pół roku, 3 miesiące od
trzech lat. Rodzaj umowy nie ma tu znaczenia. - Świadectwo pracy: w dniu ustania stosunku pracy.
- 33 miesiące i trzy umowy: po przekroczeniu któregokolwiek
z tych limitów umowa staje się bezterminowa z mocy prawa.
Uprawnienia, o których wielu nie wie
- Urlop opiekuńczy: 5 dni w roku, bezpłatny, na opiekę nad
członkiem rodziny albo osobą z tego samego gospodarstwa domowego. - Zwolnienie z powodu siły wyższej: 2 dni albo 16 godzin,
płatne w połowie wynagrodzenia. - Zwolnienie na dziecko do 14 lat: 16 godzin albo 2 dni,
płatne w całości. To dwa różne uprawnienia i łatwo je
pomylić. - Okazjonalna praca zdalna: do 24 dni w roku, na sam
wniosek pracownika, bez regulaminu i bez porozumienia. - Przy pracy zdalnej to pracodawca pokrywa koszty prądu
i łączy: ryczałtem albo ekwiwalentem.
Nadgodziny: kiedy 50, a kiedy 100 procent
Sto procent dodatku należy się za nadgodziny w nocy,
w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy oraz w dniu wolnym
udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto. Pięćdziesiąt
procent: w każdym innym dniu.
Uwaga na słowo „niebędące dniami pracy”: jeśli zgodnie z rozkładem czasu
pracy niedziela była dla kogoś dniem roboczym, dodatek liczy się inaczej.
Gdy dochodzi do sporu
Państwowa Inspekcja Pracy przyjmuje zgłoszenia
bezpłatnie i anonimowo, a inspektor nie ujawnia pracodawcy,
że kontrola wynika ze skargi konkretnej osoby. Udziela też bezpłatnych porad
prawnych.
W sądzie pracy pracownik nie ponosi opłaty przy sprawach
o niższej wartości sporu: zasada ta istnieje po to, żeby koszt postępowania
nie odstraszał od dochodzenia roszczeń.
Osobna sprawa to mobbing. Definicja jest wymagająca:
potrzebne jest uporczywe i długotrwałe nękanie lub
zastraszanie, wywołujące zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, poniżenie
albo izolowanie. Jednorazowe zachowanie mobbingiem nie jest, co nie znaczy,
że jest dozwolone: może naruszać dobra osobiste albo stanowić dyskryminację.
Uwaga na datę
Kodeks pracy zmieniał się w ostatnich dwóch latach kilkakrotnie, a kolejna
nowelizacja wchodzi w życie jesienią 2026 roku. Ten test opisuje stan
na sierpień 2026 i świadomie nie uwzględnia przepisów, które
jeszcze nie obowiązują.